AÇIK KATI ATIK DÖKÜM ALANLARININ REHABİLİTASYONU

Maya Alfarra

- 0 Yorum 1115 Görüntüleme 22 dk okuma

AÇIK KATI ATIK DÖKÜM ALANLARININ REHABİLİTASYONU

Maya ALFARRA¹ Mirac Nur CİNER²

H. Kurtulus Ozcan³

1. GİRİŞ

Küresel nüfustaki hızlı artış ve buna bağlı olarak ekonomik faaliyetlerdeki yükseliş, evsel, belediye ve ticari düzeylerde önemli miktarda atığın üretilmesine neden olmuş; bu durum çevrenin bozulmasında kayda değer bir rol oynamıştır (Elamin Abbass ve diğ., 2023). “Atık” terimi, genellikle sahibi, üreticisi ya da işleyicisi açısından artık kullanılmaz veya istenmeyen hâle gelen, işlevsel değerini yitirmiş herhangi bir madde veya malzeme olarak tanımlanır (Arenibafo, 2023). Atıklar, kaynaklarına göre belediye katı atıkları, tarımsal atıklar, biyomedikal atıklar ve endüstriyel atıklar olarak sınıflandırılabilir. Belediye katı atıkları (BKA), çeşitli evsel ve ticari faaliyetler sonucunda üretilmekte olup; organik atıklar, kâğıt, plastik, metal, cam ve çeşitli maddeleri içermektedir (Debrah ve diğ., 2021).

Katı atık yönetimi (KAY), günümüz dünyasında önemli bir zorluk teşkil etmektedir. Dünya genelinde yaklaşık üç milyar insan hâlâ düzenli atık yönetim sistemlerinden yoksundur. Bir ülkenin refah düzeyi, kentleşme seviyesiyle ilişkilidir ve bu da atık üretimini artırmaktadır (Zoungrana ve diğ., 2022). Katı atıkların yönetimi; sağlık, sosyoekonomik faktörler, estetik, çevre ve altyapı gibi insan refahına ilişkin çeşitli unsurlar üzerinde doğrudan ve dolaylı etkilere sahiptir. Katı atıkların toplanması, taşınması ve bertaraf edilmesinde çevre dostu yaklaşımların uygulanması, etkili bir katı atık yönetimi için potansiyel bir çözüm sunmaktadır (Abubakar ve diğ., 2022).

Bununla birlikte, özellikle gelişmekte olan ülkelerdeki yetersiz atık yönetimi, etkin arıtım önlemlerinin uygulanmasını engellemektedir. Bu durum, atıkların bertaraf sürecini uzatmakta ve yetersiz şekilde düzenlenen atık bertarafı, hem deniz ekosistemi hem de dünya genelindeki kalabalık kentsel alanlar için ciddi bir tehdit oluşturmaktadır (Ferronato & Torretta, 2019).

KAY’ın temel amacı, çeşitli metropol nüfuslar tarafından üretilen katı atıkların toplanması, ayrıştırılması, arıtılması ve bertaraf edilmesini verimli bir şekilde gerçekleştirmektir. Bu amaç, söz konusu faaliyetlerin çevresel ve sosyal etkiler göz önünde bulundurularak sürdürülebilir bir biçimde yürütülmesini ve mevcut en ekonomik kaynaklardan yararlanılmasını sağlamayı hedeflemektedir (Khatiwada ve diğ., 2021). Kentlerde tüketim ürünlerinin üretiminde atıkların hem birincil hem de ikincil hammadde olarak değerlendirilmesi öncelikli hale getirilmelidir (OECD, 2021).

Gelişmekte olan ülkelerde KAY sorunu, atıkların rastgele bertaraf edilmesiyle daha da kötüleşmekte ve bu durum atıkları ciddi bir çevresel kirletici hâline getirmektedir (A. H. Khan ve diğ., 2022). Bu ülkelerde atık işleme ve yönetiminin en yaygın yöntemleri; düzenli depolama, yakma, açık alanda döküm ve kompostlamadır (Hajam ve diğ., 2023a).

Açık alanda yakma ve döküm, çevre üzerindeki çok sayıda olumsuz etkisine rağmen hâlâ yaygın olarak kullanılmaktadır (Barbhai & Sharma, 2023). Yetersiz atık yönetimi uygulamaları, ciddi çevresel sorunlara yol açabilmektedir. Açık depolama alanlarında biriken atıklar, toprak kirlenmesine neden olmakta ve çevredeki yeraltı su kaynaklarının bütünlüğünü tehdit etmektedir (Hasthi ve diğ., 2023). Etkili katı atık yönetimi uygulamaları, çevre ve insan sağlığı üzerindeki olumsuz etkileri azaltma veya ortadan kaldırma potansiyeline sahiptir. Ayrıca bu uygulamalar, ekonomik büyümeyi teşvik edebilir ve genel yaşam standartlarını artırabilir (Das ve diğ., 2019; Singh Rawat ve diğ., 2020).

Bu çalışma, aşağıdaki hedeflere odaklanmaktadır: açık döküm alanlarında katı atık bertarafının etkilerini değerlendirmek ve çevresel ve ekonomik sonuçların azaltılmasına yönelik rehabilitasyon stratejilerini araştırmak.

2. KÜRESEL ATIK ÜRETİMİ

Küresel atık üretimi, belirli bir zaman dilimi içerisinde insan faaliyetleri sonucunda dünya genelinde üretilen atıkların toplam miktarı olarak tanımlanmaktadır. Bu atıklar; belediyeler, sanayi kuruluşları, tarım faaliyetleri, sağlık merkezleri ve diğer sektörlerden kaynaklanabilmektedir (Höglund-Isaksson ve diğ., 2020). Atık üretimi, kirlilik, yaşam alanlarının tahribi ve insan sağlığına yönelik tehditler gibi çeşitli olumsuz etkiler yaratma potansiyeli nedeniyle hem çevresel hem de sosyal açıdan önemli bir sorundur (Marín-Beltrán ve diğ., 2022).

Küresel ölçekte atık üretimi, gelişmiş ülkeler kadar gelişmekte olan ülkeleri de kapsayacak şekilde istikrarlı bir artış eğilimi göstermektedir. Özellikle Ekonomik Kalkınma ve İşbirliği Örgütü (OECD) üyesi ülkelerde her yıl büyük miktarda atık üretilmektedir (Parfitt ve diğ., 2021). Küresel atık üretimi konusu büyük bir önem taşımaktadır; öyle ki, tahminlere göre 2017 yılında dünya genelindeki toplam atık üretimi 20 milyar tonu aşmıştır. Bu rakam, kişi başına yılda ortalama 2,63 ton atığa denk gelmektedir (Maalouf & Mavropoulos, 2023). Kişi başına düşen BKA üretimi kilogram cinsinden Şekil 1’de gösterilmiştir (URL 1).

‎

Şekil 1. Yıllık Üretilen Belediye Katı Atığı (kişi başına kilogram cinsinden) (URL 1)

Mevcut durum temel alınarak yapılan projeksiyonlara göre, küresel atık üretiminin 2050 yılı itibarıyla 46 milyar tona ulaşacağı öngörülmektedir (Mendoza ve diğ., 2022). Belediye katı atıklarının (BKA) miktarı ise görece daha küçük bir kısmı oluşturmakta olup, 2019 yılında 2,3 ila 3,1 milyar ton arasında olduğu tahmin edilmiştir. Bu miktarın 2050 yılına kadar 2,89 ila 4,54 milyar ton aralığına yükselmesi beklenmektedir (He ve diğ., 2022). Benzer şekilde, Dünya Bankası tarafından yayımlanan bir rapora göre, yıllık belediye katı atık üretiminin 2050 yılına kadar çarpıcı biçimde artarak 3,4 milyar tona ulaşabileceği öngörülmektedir (Kaza ve diğ., 2018).

Öte yandan, yönetilemeyen plastik atıkların birikimi giderek daha kaygı verici bir sorun hâline gelmiştir. Tahminlere göre, 2015 yılında küresel ölçekte üretilen yönetilemeyen plastik atık miktarı 60 ila 99 milyon ton arasında değişmektedir. Ayrıca projeksiyonlar, bu miktarın 2060 yılı itibarıyla üç katına çıkarak yıllık 155–265 milyon metrik tona ulaşabileceğini göstermektedir (Lebreton & Andrady, 2019). Gelişmekte olan ülkelerde atıkların büyük çoğunluğu evsel faaliyetlerden kaynaklanmakta ve çoğunlukla bitkisel kaynaklı organik maddelerden oluşmaktadır. Kentleşmenin hızla artması, endüstriyel ve tarımsal faaliyetlerden, kalıntı kimyasallardan ve tehlikeli metallerin deşarjından kaynaklanan atıkların oluşumunda giderek daha belirleyici bir unsur hâline gelmektedir (F. F. Robert ve diğ., 2023).

3. ATIK YÖNETİMİ

Katı atık yönetimi alanı, insan sağlığı ve doğal çevre üzerindeki olumsuz etkilerin azaltılması amacıyla atıkların etkin biçimde yönetilmesini ve uygun şekilde bertaraf edilmesini kapsamaktadır (S. Khan ve diğ., 2022). Uygulamada en yüksek faydanın sağlanabilmesi amacıyla, atık yönetimi hiyerarşisi atıkların azaltılması ve yönetimine yönelik tercih edilen adım sırasını sunmaktadır. Atık yönetiminde son çare olarak düzenli depolama tesisleri yer almaktadır; bu hiyerarşide öncelik ise sırasıyla önleme, azaltma, geri dönüşüm ve enerji geri kazanımıdır (Kabirifar ve diğ., 2020; URL 2) (Şekil 2).

metin, ekran görüntüsü, yazı tipi, diyagram içeren bir resim Açıklama otomatik olarak oluşturuldu

‎

Şekil 2. Atık Hiyerarşisi (URL 2)

Belediye katı atıkları (BKA), işlenmeden önce geri dönüştürülebilir, biyolojik olarak parçalanabilir, yanabilir ve geri dönüştürülemez kategorilere ayrılmalıdır; bu sayede olumsuz çevresel etkiler azaltılabilir (Ugwu ve diğ., 2021). Kâğıt, cam ve metaller gibi atık malzemeler, birincil kaynaklara olan talebi azaltmak amacıyla yeniden kullanılabilir (David ve diğ., 2019). Ayrıca, biyolojik olarak parçalanabilir atıkların iyileştirilmesi süreci, bu tür atıkların biyogaz gibi çevre dostu bir enerji kaynağına dönüşmesini sağlayan kararlı organik moleküllere ayrıştırılmasını içerir (Srivastava ve diğ., 2020).

Atık yönetiminin mevcut durumu, hem gelişmiş hem de gelişmekte olan ülkelerde kaygı vericidir. Özellikle gelişmekte olan ülkelerde, uygun atık yönetim yöntemlerinin eksikliği, çevresel olarak sürdürülebilir ve maliyet etkin yaklaşımların benimsenmesini zorunlu kılmaktadır (Arenibafo, 2023; Debrah ve diğ., 2021; Ulusoy ve diğ., 2023). Katı atık yönetimi alanında, yakma, geri dönüşüm, düzenli depolama, kompostlama ve azaltma gibi çeşitli stratejiler ve teknolojik yaklaşımlar kullanılmaktadır (Istrate ve diğ., 2020; Karimi, 2023). Bununla birlikte, etkili atık yönetimi yöntemlerinin uygulanmasında; yetersiz mali kaynaklar, verimsiz toplama yöntemleri ve ekipmanları, sorumsuz bertaraf uygulamaları ve bu alanda eğitimli personel eksikliği gibi çeşitli sorunlarla karşılaşılmaktadır (Kurniawan ve diğ., 2022; Li ve diğ., 2021; Shi ve diğ., 2021).

Günümüzdeki eğilim, öncelikli olarak atık oluşumunun azaltılmasına odaklanmakta; bu, önceki yıllardaki geri kazanım, geri dönüşüm ve bertaraf hedeflerinin önüne geçmiştir (Parfitt ve diğ., 2021). Gelişmiş ülkeler (HICs), geleneksel katı atık yönetimi yöntemlerine ek olarak hacim azaltma ve düzenli depolama dışında; solucan kompostlama, sürdürülebilir kalkınma stratejileri ve atıktan enerjiye dönüşüm sistemlerini de uygulamaya koymuştur (Alshehrei & Ameen, 2021; Hajam ve diğ., 2023b; Usmani ve diğ., 2020). Bu sistemler; yakma, piroliz, gazlaştırma ve anaerobik çürütme gibi çeşitli süreçleri; ayrıca biyodizel, biohidrojen, biyometan, biyoetanol ve bütanol üretimini içermektedir (Barua & Hossain, 2021; S. Y. Lee ve diğ., 2019; Manikandan ve diğ., 2023). Potansiyel bir strateji olarak, belediye katı atıklarını sürdürülebilir enerji kaynaklarına, katma değerli ürünlere ve kimyasal bileşiklere dönüştürebilen atık biyorafinerilerinin kullanımı öne çıkmaktadır (Molina-Peñate ve diğ., 2022; Pérez ve diğ., 2020).

4. ATIK YÖNETİMİNDE AÇIK DÖKÜM

Açık döküm ve düzenli depolama, maliyet etkinlikleri ve minimum işleme gereksinimleri nedeniyle BKA’nın yönetiminde sıklıkla kullanılan yöntemlerdir (Al-Wabel ve diğ., 2022). Düzenli depolama, geri dönüştürülemeyen veya yakılamayan atıklar için uygun bir yöntemdir. Bununla birlikte, geniş arazi alanlarına ihtiyaç duyar. Bu atıkların aerobik ve anaerobik ayrışması sonucu oluşan sızıntı suyu, çevre için zararlı bileşenler içermektedir (El-Saadony ve diğ., 2023; Pazoki & Ghasemzadeh, 2020). Bu nedenle, çevreye, insan sağlığına, toprak kalitesine ve yeraltı suyuna olan olumsuz etkileri göz önünde bulundurulduğunda, düzenli depolama en kötü seçenek hâline gelmektedir (Blair & Mataraarachchi, 2021; Pires & Martinho, 2019).

Son on yılda, düşük ve orta gelirli ülkelerde (LMICs) düzenli depolama önemli ölçüde artmıştır. Bu artışın bir sonucu olarak, dünya genelinde çeşitli bölgelerde açık depolama alanları, katı atık yönetimi aracı olarak yaygınlaşmıştır (Idowu ve diğ., 2019). LMIC'lerde, atıkların büyük bir bölümü için başlıca bertaraf yöntemi düzenli depolamadır ve bu durum, atıkların anaerobik ayrışması sonucunda ortaya çıkan biyogaz salınımı nedeniyle potansiyel bir tehdit oluşturmaktadır (Chisholm ve diğ., 2021). Ayrıca, bu depolama alanlarında hareket eden sızıntı suları, tüm yerüstü ve yeraltı su kaynaklarını kirletebilir. Bu durum, koruyucu önlemlerin bulunmadığı ve depolama alanlarının göllere yakın konumlandığı ülkelerde daha da endişe verici bir hâl almaktadır (Parvin & Tareq, 2021; Zhang ve diğ., 2021). Neyse ki, gelişmiş ülkelerde sıkı yasal düzenlemeler, atık azaltımı ve yeniden kullanım politikaları sayesinde katı atık dökümü durdurulmaya başlanmıştır. Bu ülkelerde, “Azalt, Yeniden Kullan, Geri Dönüştür” ilkesi (sıklıkla “3R” olarak anılır) benimsenmiş ve yaygın şekilde uygulanmakta olup, bu tür senaryoların gerçekleşme olasılığını azaltmaktadır (Batista ve diğ., 2021; Nanda & Berruti, 2021).

5. BKA’NIN BİLEŞİMİ

Atık, ister günlük yaşamın sıradan faaliyetlerinden isterse sanayi, üretim ve tarım gibi daha karmaşık endüstriyel faaliyetlerden kaynaklansın, tüm insan faaliyetlerinin bir yan ürünüdür. Atıklar, farklı ülkeler ve bölgeler arasında kültürel uygulamalara ve yaşam tarzlarına bağlı olarak değişkenlik gösteren çeşitli bileşenlerden oluşur (Elamin Abbass ve diğ., 2023).

Belediye katı atıkları; geri dönüştürülebilir, organik, yanabilir ve geri dönüştürülemez malzemeleri içeren çeşitli atık türlerinden oluşur. LMIC’lerde, BKA içerisindeki biyolojik olarak ayrışabilen maddelerin oranı %46 ila %53 arasında değişmektedir. Aynı şekilde, LMIC’lerdeki yeniden kullanılabilir atık miktarı, gelişmiş ülkelere (HICs) kıyasla daha düşüktür (UNEP, 2015). Organik madde oranı yüksek olan BKA, atmosferik kirliliğe büyük ölçüde katkıda bulunur; çünkü bu tür atıklar sera gazı (GHG) salınımına ve yeraltı sularını kirleten sızıntı suyuna neden olur (Cheng ve diğ., 2020; Mor & Ravindra, 2023). Şekil 3, dünya genelinde BKA’nın bileşimini göstermektedir (Sharma & Jain, 2020).

‎

metin, ekran görüntüsü, diyagram, yazılım içeren bir resim

Yapay zeka tarafından oluşturulmuş içerik yanlış olabilir.

Şekil 3. Küresel Belediye Katı Atığı (BKA) Bileşimi
(Sharma & Jain, 2020)

6. BELEDİYE KATI ATIKLARININ AÇIK DÖKÜMÜNÜN ÇEVRESEL ETKİLERİ

Kentleşme olgusu, çevresel bozulmaya neden olarak dikkatle incelenmesi gereken önemli bir sorun hâline gelmiştir (S. Robert ve diğ., 2023). Çevresel bozulmaya katkıda bulunan başlıca faktörler arasında; atık su ve endüstriyel artıkların salınımı, tarımsal yüzey akışı ile su kaynaklarına yakın alanlara düzensiz katı atık dökümü yer almaktadır (Jurado Zavaleta ve diğ., 2021). Atıkların açık alana dökülmesinin ekosistem üzerindeki etkileri ciddidir; okyanuslardan atmosfere ve yeraltı sularına kadar geniş bir çevrede kirlenmeye yol açmaktadır (Siddiqua ve diğ., 2022).

BKA’nın açık alanda bertarafı, hem insan sağlığına hem de çevreye zarar verebilecek tehlikeli bileşiklerin oluşumuna neden olur. Bu bileşikler arasında dioksinler ve dioksin benzeri maddeler (özellikle poliklorlu dibenzo-para-dioksinler ve poliklorlu dibenzofuranlar) ile nikel ve kadmiyum gibi ağır metaller yer almakta olup, suya, toprağa ve atmosfere taşınmaktadırlar (Roy & Tarafdar, 2022). Su ve toprak kaynaklarının küresel ölçekte kirlenmesi; toksik sızıntıların yayılması, sera gazlarının salınımı ile kötü koku ve toz üretimi gibi etkenlerin birleşiminden kaynaklanmaktadır (Al-Wabel ve diğ., 2022).

Bu bölümde, BKA’nın açık döküm uygulamasının toprak, hava, su ve insan sağlığı üzerindeki olumsuz etkileri ele alınmaktadır.

6.1 Su ve Toprak Kirliliği

Çeşitli araştırmalara göre, açık döküm alanları hâlâ su ve toprak kirliliğinin başlıca nedenlerinden biridir (Alao, 2023; Mekonnen ve diğ., 2020). Ayrıca, BKA’nın düzensiz şekilde depolandığı alanlar, toprak kalitesinde bozulmaya yol açmakta; bu da asidik ve kumlu koşulların baskın hâle gelmesine ve mikrobiyal popülasyonların etkilenmesine neden olmaktadır (Mouhoun-Chouaki ve diğ., 2019).

Katı atıkların dökülmesiyle ortaya çıkan sorunlardan biri de organik içeriklerin bozulmasıyla birlikte sızıntı suyu (leachate) oluşmasıdır. Bu yüksek çözünürlüklü sızıntı suları, toprağa ve su kaynaklarına sızarak kirlenmeye neden olabilir (de Cassia Silva Bacha ve diğ., 2021). Katı atıklardan organik, inorganik ve zararlı bileşiklerin ayrışarak yeraltı sularına sızması, su kaynaklarının kirlenmesine yol açabilir (Abdel-Shafy ve diğ., 2023).

Ayrıca; kobalt (Co), krom (Cr), bakır (Cu), kurşun (Pb) ve çinko (Zn) gibi metaller, düzenli depolama alanlarındaki toprakları kirletebilir ve bu metaller, bitkiler ile toprak solucanları tarafından absorbe edilerek hem çevresel hem de insan sağlığı açısından tehdit oluşturabilir (Aendo ve diğ., 2022; Morita ve diğ., 2021). Aynı zamanda bu ağır metallerin (örneğin Cd, Zn, Pb) toprakta birikimi, yüzey sularını kirletebilir ve besin zincirinde biyobirikime yol açabilir (Gupta ve diğ., 2019).

Başka bir çalışmada, katı atık dökümünün; iletkenlik, toplam çözünmüş katı madde (TDS), sertlik ve alkalilik gibi birçok su parametresinde ciddi artışlara yol açtığı gösterilmiştir. Ek olarak; kötü koku, mikrobiyolojik kirlilik ve su renginde bozulma gibi sorunlar da gözlemlenmiştir. Azot ve fosfor fazlalığı ise nehir ve akarsularda alg patlamalarına neden olmuştur (Mohan & Joseph, 2021).

6.2 Hava Kirliliği

Kent alanlarından kaynaklanan katı atıklar ve havadaki partikül maddelerin varlığı, hava kirleticilerinin ortaya çıkmasına ve hoş olmayan kokuların oluşmasına neden olabilmektedir (Al-Wabel ve diğ., 2022). BKA’nın açık şekilde dökülmesi, çoğunlukla metan ve karbondioksitten oluşan düzenlenmemiş düzenli depolama gazlarının salımına neden olmaktadır (Chandra & Ganguly, 2023).

Mevcut veriler, metanın 20 yıl içinde 81,2 küresel ısınma potansiyeline sahip olduğunu, karbondioksitin ise 100 yıl içinde yalnızca 27,9 potansiyele sahip olduğunu göstermektedir (IPCC, 2019). Hükümetlerarası İklim Değişikliği Paneli (IPCC), son raporlarında metan seviyesinin son 20 yılda 1000 ppb’nin üzerine çıktığını bildirmiştir (IPCC, 2019). MSW kaynaklı metan salınımındaki artış nedeniyle, bu gazın enerjiye dönüştürülmesi ve çevreye salımının azaltılması için çeşitli çalışmalar yürütülmektedir (Hai ve diğ., 2023; Naveenkumar ve diğ., 2023; Yang ve diğ., 2023).

Özellikle gelişmekte olan ülkelerdeki açık döküm uygulamaları, sera gazı salınımlarını önemli ölçüde artırmaktadır (Ferronato & Torretta, 2019). Biyolojik atıklar anaerobik ortamlarda bakteriler tarafından ayrıştırıldığında, metan gazı açığa çıkar (US EPA, 2023; Meyer-Dombard ve diğ., 2020). Açık döküm alanlarında metan salınımını etkileyen faktörler arasında; dökülen toplam atık miktarı, iklim koşulları ve atık toplama yöntemleri yer alır (Pujara ve diğ., 2023).

ABD Çevre Koruma Ajansı’nın (USEPA) yakın tarihli raporuna göre, ülkedeki metan emisyonlarının yaklaşık %17’si düzenli depolama alanlarından kaynaklanmaktadır (US EPA, 2022). 2030 ve 2050 yıllarına gelindiğinde, gelişmekte olan ülkelerin küresel sera gazı emisyonlarındaki payının sırasıyla %64 ve %76’ya ulaşması beklenmektedir; bu oran 2000 yılında yalnızca %29’du (Rafiq ve diğ., 2018).

6.3 İnsan Sağlığı Üzerindeki Etkiler

BKA’nın açık döküm yoluyla gelişigüzel şekilde bertaraf edilmesi, bu alanlara yakın yaşayan bireyler için ciddi sağlık riskleri yaratabilir. Bu riskler arasında; deri ve göz tahrişi, vücut ısısında artış, solunum problemleri, sindirim sistemi rahatsızlıkları ve diğer çeşitli hastalıklar yer almaktadır (Dixit ve diğ., 2023).

Açık döküm uygulamaları, yeraltı su kaynaklarını kirletebileceği gibi, çevredeki toplulukları etkileyebilecek gazların salınımına da yol açarak kanser gibi hastalıkların oluşma riskini artırmaktadır. Ayrıca bu tür yasa dışı döküm alanları; çeşitli hayvanların tuzağa düşmesine, sivrisinek gibi haşerelerin çoğalmasına elverişli koşullar yaratarak hem sağlık hem de çevresel riskleri artırmaktadır (Chireshe ve diğ., 2023).

7. AÇIK DÖKÜM REHABİLİTASYONU: ÇEVRESEL VE EKONOMİK ETKİLERİ AZALTMA YOLU

Dünya çapında gözlenen ciddi çevresel bozulmalar, kirliliğin azaltılması ve rehabilitasyonuna yönelik kapsamlı araştırmalara neden olmuştur. Rehabilitasyon süreci; kirlenmiş bölgelerin bahçelere dönüştürülmesini ve süs bitkileri fidanlıklarının kurulmasını içermektedir. BKA arıtım sürecinde biyogaz ve sızıntı suyunun toplanmasıyla sağlanan ekonomik faydalar, hükümetler için oldukça önemlidir. Ayrıca, tehlikeli bileşiklerin MSW’den çıkarılmasına yönelik uygun yöntemlerin uygulanması, toplumsal faydalar da sağlayabilir. Buna karşın, uygun bertaraf çözümlerinin uygulanması daha büyük yatırımlar ve daha yüksek işletme-bakım maliyetleri gerektirmektedir.

Açık döküm alanlarının rehabilitasyonu, bu düzensiz ve kirli bertaraf alanlarının oluşturduğu sağlık ve çevre risklerinin giderilmesi açısından hayati önem taşımaktadır. Bu alanlar; toprak ve suyun kirlenmesi, habitatların yok olması ve hastalıkların yayılması gibi ciddi sonuçlara yol açabilir. Aşağıda, açık döküm alanlarının rehabilitasyonunda yaygın olarak kullanılan bazı teknikler yer almaktadır:
düzenli depolama madenciliği (landfill mining), toprak örtüleme işlemi (soil capping), gaz toplama sistemleri, biyoremediasyon, yeniden bitkilendirme ve fitoremediasyon.

‎

Şekil 4. Düzenli Depolama Alanlarında Toprak Örtüleme Katmanları
(US EPA, 2012)

7.3 Düzenli Depolama Gazı (LFG) Toplama Sistemi

Farklı türde katı atıkların karışımını içeren düzenli depolama alanlarında, organik maddelerin anaerobik ayrışması sonucu LFG (Landfill Gas) oluşur. Bu gazın yaklaşık %45–60’ı metan (CH₄), %40–60’ı karbondioksit (CO₂) ve geri kalanı çeşitli iz bileşenlerden oluşmaktadır (Wong & Zawadzki, 2023). LFG toplama sistemlerinin temel hedefleri; gazın depolama alanı dışına yayılımını sınırlamak, yüzey salımlarını azaltmak, yeraltı sularını korumak, koku kontrolünü sağlamak, örtü sistemini korumak ve ekonomik kazanç elde etmektir (Smallwood ve diğ., 2023).

Toplanan LFG miktarı, sistemin verimliliğini gösterir ve bu verim, düzenli depolama sahasının mevcut durumuna büyük ölçüde bağlıdır (Anshassi ve diğ., 2022; Wong & Zawadzki, 2023). Özellikle kapatılmış ve üzeri örtülmüş sahalar, açık ve örtüsüz sahalara kıyasla daha fazla gaz üretmektedir (Borisova ve diğ., 2023).

7.4 Biyoremediasyon

Biyoremediasyon, zararlı kirleticilerin mikroorganizmalar veya bitkiler aracılığıyla karbondioksite, suya, mikrobiyal biyokütleye ve daha az zararlı yan ürünlere dönüştürülerek doğal ortamdan uzaklaştırılması işlemidir (Malik, 2022). Enzimatik bozulma yoluyla bakterilerin kirleticileri toksik olmayan maddelere dönüştürmesi bu yöntemin başarısı için kritiktir (Tamang, 2022). Hidrokarbonlar, klorlu bileşikler ve toksik ağır metaller gibi maddelerin gideriminde biyoremediasyon etkili bir yöntemdir (Hassan ve diğ., 2022; Malik, 2022).

Her ne kadar mikroorganizmalar ağır metalleri metabolize edemeseler de, bunların değerlik durumlarını değiştirerek daha durağan veya daha az zararlı hâle getirebilirler (Hassan ve diğ., 2019).

Bununla birlikte, kirleticiler toprak biyolojik çeşitliliğini azaltabilir. Ancak, kontaminasyona dirençli mikroorganizmalar esnek metabolizmaları sayesinde hayatta kalabilir ve yeni mikrobiyal popülasyonların oluşumuna katkı sağlayabilir (Selvarajan ve diğ., 2022). Ayrıca, mevcut düzenli depolama alanlarının biyoreaktör depolama alanlarına dönüştürülmesi, sızıntı suyu yönetiminde verim sağlayarak alan kazanımı da sağlayabilir (Sughosh ve diğ., 2021).

Muksy & Kolo’nun (2023) çalışmasına göre, düzenli depolama alanlarından kaynaklanan sızıntı suları önemli bir zorluktur. Bu suların arıtımı zordur ve su tabakalarında tabakalaşmaya yol açar. Biyoremediasyon teknolojileri, bu sızıntı sularının arıtımında daha etkili, ekonomik ve çevre dostu çözümler sunmaktadır (Muksy & Kolo, 2023).

7.5 Yeniden Bitkilendirme (Revegetation)

Yeniden bitkilendirme, etkilenen alana tarım ya da doğal yerel bitkilerin yeniden kazandırılması sürecidir (Statius, 2019). Yerel bitkiler; gübre, pestisit ve su ihtiyacını azaltan, düşük bakım maliyeti gerektiren, yerel koşullara uyumlu, kalıcı özellikler sergileyen ve strese dayanıklı olmaları nedeniyle tercih edilmektedir (Song, 2018). Depolama alanlarında yeniden bitkilendirme; toprak oluşumunu teşvik ederek, mikrobiyal biyokütleyi artırarak, verimliliği geliştirerek ve düzenli depolama gazı salınımını azaltarak çevresel kaliteyi iyileştirebilir (Wen ve diğ., 2023).

Kirlenmiş alanların yeşil alanlara dönüştürülmesi; toprak performansının artırılması, rekreasyon alanlarının oluşturulması ve yerel ekonominin canlandırılması açısından önemlidir (Pang ve diğ., 2020).

Uygulama aşamasında bazı pratik zorluklar vardır. Tohum yatağı hazırlığı, yüzeyin düzeltilmesi, büyük toprak parçalarının kırılması ve yabani otların azaltılmasını içerir (Statius, 2019). Ayrıca, karışıma baklagillerin dahil edilmesi, toprak azotu açısından zenginlik sağlar. Malçlama (saman, ahşap yongaları, plastik örtüler) ile tohumların korunması sağlanır. Kurak bölgelerde bitki gelişimini teşvik etmek ve yeniden dikim ihtiyacını önlemek amacıyla sulama gereklidir (DWER, 2018). Ayrıca, istilacı türlerin yayılmasını önlemek için sertifikalı yabancı ot içermeyen tohumlar kullanılmalıdır. Otlatmanın kontrolü de yeni dikilen alanların zarar görmesini önlemek açısından önemlidir (Saljnikov ve diğ., 2022).

7.6 Fitoremediasyon

Fitoremediasyon; ağaçlar ve çayır bitkileri gibi bitkilerin, toprak, su veya havadaki kirleticileri uzaklaştırmak amacıyla kullanıldığı bir tekniktir. Basitliği, düşük işletme ve bakım maliyetleri ile çevre dostu olması nedeniyle düzenli depolama alanlarının arıtımında sıkça araştırılmıştır (Kanwar ve diğ., 2023; Tyagi & Ojha, 2023; Ramos-Arcos ve diğ., 2019).

Bitkiler toksinleri yapraklarında biriktirerek gelecekte toplanıp uzaklaştırılmasını sağlar (Hogland ve diğ., 2020). Bitki kökleri kirleticileri emer, bu maddeler toprak mikroorganizmaları tarafından biyolojik bozunmaya uğratılır. Ayrıca, inorganik kirleticiler bitki kök bölgesinde sabitlenerek yeraltı suyuna geçişi önlenir (Sekhohola-dlamini ve diğ., 2022).

Fitoremediasyon başarısı, seçilen bitki türüne bağlıdır. Seçilen bitkilerin yüksek tuzluluğa, amonyum bakımından zengin sızıntı sularına dayanıklı olması gerekir. Ayrıca, fitoremediasyon potansiyeli yüksek olan ama yenilebilir olmayan bitkiler tercih edilmelidir. Örnek bitkiler: Bambusa sulfurea, Agave sisalana, Tradescantia spathacea, Chrysopogon zizanioides, Chlorophytum comosum, Scadoxus multiflorus ve Zephyranthes robusta (Khapre ve diğ., 2022).

8. İZLEME VE KONTROL

Bir düzenli depolama sahasında ekosistem koruması için en önemli adımlardan biri, saha kapatıldıktan sonra izleme ve kontrol programının uygulanmasıdır. Bu sürecin süresi; atık türü, stabilizasyon yöntemi ve çevresel koşullara bağlı olarak değişebilir. Sürdürülebilir bertaraf çözümlerinin başarılı bir şekilde uygulanabilmesi için dikkatli yönetim gereklidir.

İzleme programında yer alan başlıca adımlar şunlardır:

Depolama Alanı Örtüsü Onarımları: Erozyonu önlemek, gaz emisyonlarını ve su geçişini azaltmak amacıyla düzenli bakım yapılmalı, bitki örtüsü kontrolü sağlanmalıdır (Grossule, 2020).
Sızıntı Suyu Yönetimi: Sızıntı suyu yeraltı sularını kirletebileceği için, sızıntı suyu toplama ve arıtma sistemlerinin kurulması ve düzenli izlenmesi gerekir (Zahari ve diğ., 2022).
Yüzey Suyu Yönetimi: Yakın su kaynaklarının kirlenmesini önlemek için drenaj sistemlerinin ve erozyon kontrol önlemlerinin bakımı yapılmalıdır (Tallaki ve diğ., 2023).
Yeraltı Suyu İzlemesi: Kirlenmenin erken tespiti için çevresel sınır noktalarında gözlem kuyuları yerleştirilmeli ve düzenli örnekler toplanmalıdır (Cuciureanu ve diğ., 2020).
Gaz İzleme: Metan gibi tehlikeli gazların düzenli izlenmesi ve kontrolü için gaz toplama sistemleri kurulmalı ve periyodik bakım yapılmalıdır (Scheutz & Kjeldsen, 2019).
Stabilite ve Çökme İzlemesi: Depolama sahasının uzun vadeli yapısal bütünlüğünün korunması için düzenli ölçümler yapılmalıdır (Pasternak ve diğ., 2023).

Tablo 1: Düzenli Depolama İzleme Öğeleri

Öğe	Parametre	Aktif Faz	Pasif Faz
Sızıntı Suyu	Niteliksel ve niceliksel analiz	Aylık	Aşama I: İlk 5 yıl (6 ayda bir), Aşama II: Yılda bir
Gaz	Metan (CH₄), Karbondioksit (CO₂), Oksijen (O₂)	Aylık	Aşama I: İlk 10 yıl (6 ayda bir), Aşama II: İki yılda bir
Yüzey Suyu	Su kalitesi	Aşama I: İlk yıl – Aylık, Aşama II: Sonrasında – 3 ayda bir	Aşama I: İlk 5 yıl (6 ayda bir), Aşama II: Yılda bir
Koruma Katmanları	Bariyer katmanı izleme sensörleri	Sürekli	Sürekli
Yapı ve Örtü Eğimi Stabilitesi	Atık miktarı, çökme, örtü stabilitesi	Yıllık	Yıllık

9. SONUÇ

Kirlenmiş alanların, özellikle eski düzenli depolama sahalarının rehabilitasyonunda; düzenli depolama madenciliği, toprak örtüleme, gaz toplama sistemleri, biyoremediasyon, yeniden bitkilendirme ve fitoremediasyon yöntemleri çevre ve biyolojik çeşitlilik üzerinde olumlu etkilere sahiptir.

Bu yaklaşımlar yalnızca biyolojik çeşitliliği geri kazandırmakla kalmaz, aynı zamanda hava ve su kaynaklarını da iyileştirebilir. Uygun maliyetli ve yüksek arıtım potansiyeline sahip bitkilerin seçimi, kirlenmiş alanların iyileştirilmesinde çevreyi destekleyen temel bir unsur olabilir.

Makale Linki: https://www.duvaryayinlari.com/Webkontrol/IcerikYonetimi/Dosyalar/advanced-and-contemporary-studies-in-engineering-icerik-g3886-tqaa66un_icerik_g3886_zIsapY9v.pdf

Referanslar

1. Abdel-Shafy, H. I., Ibrahim, A. M., Al-Sulaiman, A. M., & Okasha, R. A. (2023). Landfill leachate: Sources, nature, organic composition, and treatment: An environmental overview. In Ain Shams Engineering Journal. Ain Shams University. https://doi.org/10.1016/j.asej.2023.102293

2. Abubakar, I. R., Maniruzzaman, K. M., Dano, U. L., AlShihri, F. S., AlShammari, M. S., Ahmed, S. M. S., Al-Gehlani, W. A. G., & Alrawaf, T.

I. (2022). Environmental Sustainability Impacts of Solid Waste Management Practices in the Global South. In International Journal of Environmental Research and Public Health (Vol. 19, Issue 19). MDPI. https://doi.org/10.3390/ijerph191912717

3. Aendo, P., Netvichian, R., Thiendedsakul, P., Khaodhiar, S., & Tulayakul,

P. (2022). Carcinogenic Risk of Pb, Cd, Ni, and Cr and Critical Ecological Risk of Cd and Cu in Soil and Groundwater around the Municipal Solid Waste Open Dump in Central Thailand. Journal of Environmental and Public Health, 2022. https://doi.org/10.1155/2022/3062215

4. Ahmed S., N., Anh, L. H., Thanh, N. T., Thao, P. T. M., & Schneider, P. (2022). Life Cycle Assessment of Substitutive Building Materials for Landfill Capping Systems in Vietnam. Applied Sciences (Switzerland),

12(6). https://doi.org/10.3390/app12063063

5. Alao, J. O. (2023). Impacts of open dumpsite leachates on soil and groundwater quality. Groundwater for Sustainable Development, 20. https://doi.org/10.1016/j.gsd.2022.100877

6. Alshehrei, F., & Ameen, F. (2021). Vermicomposting: A management tool to mitigate solid waste. In Saudi Journal of Biological Sciences (Vol. 28, Issue 6, pp. 3284–3293). Elsevier B.V. https://doi.org/10.1016/j.sjbs.2021.02.072

7. Al-Wabel, M. I., Ahmad, M., Rasheed, H., Rafique, M. I., Ahmad, J., & Usman, A. R. A. (2022). Environmental Issues Due to Open Dumping and Landfilling. In Circular Economy in Municipal Solid Waste Landfilling: Biomining & Leachate Treatment (pp. 65–93).

8. Anshassi, M., Smallwood, T., & Townsend, T. G. (2022). Life cycle GHG emissions of MSW landfilling versus Incineration: Expected outcomes based on US landfill gas collection regulations. Waste Management, 142, 44–54. https://doi.org/10.1016/j.wasman.2022.01.040

9. Arenibafo, F. E. (2023). The 3Rs(Reduce, Reuse, Recycle) of Waste Management – An effective and Sustainable Approach for Managing Municipal Solid Waste in Developing Countries. 6th International

‎

Conference of Contemporary Affairs in Architecture and Urbanism (ICCAUA-2023), 383–398. https://doi.org/10.38027/iccaua2023en0108

10. Article Author, J., Acker, V., Passel, V., Carlos Hernández Parrodi, J., Lucas, H., Gigantino, M., Sauve, G., Laurence Esguerra, J., Einhäupl, P., Vollprecht, D., Pomberger, R., Friedrich, B., Van Acker, K., Krook, J., Svensson, N., & Van Passel, S. (2019). Integration of resource recovery into current waste management through (Enhanced) landfill mining. Detritus, 8. https://doi.org/10.3929/ethz-b-000426919

11. Barbhai, S., & Sharma, P. (2023). Repercussion of Open Dumping Ground in the Vicinity at Mantarwadi, Pune. IOP Conference Series: Earth and Environmental Science, 1110(1). https://doi.org/10.1088/1755-1315/1110/1/012044

12. Barua, P., & Hossain, N. (2021). Waste to energy: an overview by global perspective. In Advanced Technology for the Conversion of Waste into Fuels and Chemicals: Volume 1: Biological Processes (pp. 1–49). Elsevier. https://doi.org/10.1016/B978-0-12-823139-5.00011-3

13. Basic Information about Landfill Gas | US EPA. (2023). https://www.epa.gov/lmop/basic-information-about-landfill-gas

14. Batista, M., Goyannes Gusmão Caiado, R., Gonçalves Quelhas, O. L., Brito Alves Lima, G., Leal Filho, W., & Rocha Yparraguirre, I. T. (2021). A framework for sustainable and integrated municipal solid waste management: Barriers and critical factors to developing countries. Journal of Cleaner Production, 312. https://doi.org/10.1016/j.jclepro.2021.127516

15. Blair, J., & Mataraarachchi, S. (2021). A review of landfills, waste and the nearly forgotten nexus with climate change. In Environments - MDPI (Vol. 8, Issue 8). MDPI AG. https://doi.org/10.3390/environments8080073

16. Borisova, D., Kostadinova, G., Petkov, G., Dospatliev, L., Ivanova, M., Dermendzhieva, D., & Beev, G. (2023). Assessment of CH4 and CO2 Emissions from a Gas Collection System of a Regional Non-Hazardous Waste Landfill, Harmanli, Bulgaria, Using the Interrupted Time Series ARMA Model. Atmosphere, 14(7). https://doi.org/10.3390/atmos14071089

17. Cappucci, G. M., Avolio, R., Carfagna, C., Cocca, M., Gentile, G., Scarpellini, S., Spina, F., Tealdo, G., Errico, M. E., & Ferrari, A. M. (2020). Environmental life cycle assessment of the recycling processes of waste plastics recovered by landfill mining. Waste Management, 118, 68–78. https://doi.org/10.1016/j.wasman.2020.07.048

18. Chandra, S., & Ganguly, R. (2023). Assessment of landfill gases by LandGEM and energy recovery potential from municipal solid waste of

‎

Kanpur city, India. Heliyon, 9(4). https://doi.org/10.1016/j.heliyon.2023.e15187

19. Cheela, V. R. S., John, M., Biswas, W., & Dubey, B. (2023). Environmental impact evaluation of landfill mining of legacy waste with on-site sorting using life cycle assessment. Environmental Science and Pollution Research, 30(11), 30033–30047. https://doi.org/10.1007/s11356-022-

24210-2

20. Cheng, K., Hao, W., Wang, Y., Yi, P., Zhang, J., & Ji, W. (2020).

Understanding the emission pattern and source contribution of hazardous air pollutants from open burning of municipal solid waste in China. Environmental Pollution, 263.

https://doi.org/10.1016/j.envpol.2020.114417

21. Chireshe, A., Shabani, T., & Shabani, T. (2023). Safety and health risks associated with illegal municipal solid waste disposal in urban Zimbabwe. “A case of Masvingo City.” Safety in Extreme Environments, 5(3), 243–

252. https://doi.org/10.1007/s42797-023-00080-w

22. Chisholm, J. M., Zamani, R., Negm, A. M., Said, N., Abdel daiem, M. M., Dibaj, M., & Akrami, M. (2021). Sustainable waste management of medical waste in African developing countries: A narrative review. Waste Management and Research, 39(9), 1149–1163. https://doi.org/10.1177/0734242X211029175

23. Cuciureanu, A., Stanescu, B. A., Cernica, G., & Dinca, S. (2020). ENVIRONMENTAL ASSESSMENT IN THE AREAS OF NON-COMPLIANCE WASTE LANDFILLS IN THE POST CLOSURE

PERIOD. International Symposium “The Environmental and The Industry,” E-SIMI 2020, 57–58. https://doi.org/10.21698/simi. 2020.ab23

24. Das, S., Lee, S. H., Kumar, P., Kim, K. H., Lee, S. S., & Bhattacharya, S.

S. (2019). Solid waste management: Scope and the challenge of sustainability. Journal of Cleaner Production, 228, 658–678. https://doi.org/10.1016/j.jclepro.2019.04.323

25. David, A., Thangavel, Y. D., & Sankriti, R. (2019). Recover, recycle and reuse: An efficient way to reduce the waste. International Journal of Mechanical and Production Engineering Research and Development, 9(3), 31–42. https://doi.org/10.24247/ijmperdjun20194

26. de Cassia Silva Bacha, D., Santos, S., de Alcantara Mendes, R., da Silva Rocha, C. C., Corrêa, J. A., Cruz, J. C. R., Abrunhosa, F. A., & Oliva, P. A.

C. (2021). Evaluation of the contamination of the soil and water of an open dump in the Amazon Region, Brazil. Environmental Earth Sciences, 80(3). https://doi.org/10.1007/s12665-021-09401-3

‎

27. Debrah, J. K., Vidal, D. G., & Dinis, M. A. P. (2021). Raising awareness on solid waste management through formal education for sustainability: A developing countries evidence review. Recycling, 6(1), 1–21. https://doi.org/10.3390/recycling6010006

28. Dixit, A., Singh, D., & Shukla, S. K. (2023). Assessment of human health risk due to leachate contaminated soil at solid waste dumpsite,Kanpur(India). International Journal of Environmental Science and Technology. https://doi.org/10.1007/s13762-023-04868-y

29. DWER. (2018). A Guide to Preparing Revegetation Plans for Clearing Permits. www.dwer.wa.gov.au

30. Elamin Abbass, O. A., Elhassan, A. M., Abdelgadir, A. E., & Mohamed,

M. H. (2023). Detection of Microbiological Activity in Some Collected Water Samples near Dumping Site of Solid Waste, Khartoum North, Sudan. Tropical Aquatic and Soil Pollution, 3(1), 69–75. https://doi.org/10.53623/tasp.v3i1.193

31. El-Saadony, M. T., Saad, A. M., El-Wafai, N. A., Abou-Aly, H. E., Salem,

H. M., Soliman, S. M., Abd El-Mageed, T. A., Elrys, A. S., Selim, S., Abd El-Hack, M. E., Kappachery, S., El-Tarabily, K. A., & AbuQamar, S. F. (2023). Hazardous wastes and management strategies of landfill leachates: A comprehensive review. In Environmental Technology and Innovation (Vol. 31). Elsevier B.V. https://doi.org/10.1016/j.eti.2023.103150

32. Ferronato, N., & Torretta, V. (2019). Waste mismanagement in developing countries: A review of global issues. In International Journal of Environmental Research and Public Health (Vol. 16, Issue 6). MDPI AG. https://doi.org/10.3390/ijerph16061060

33. Grossule, V. (2020). Final quality of a sustainable landfill and postclosure management. Detritus, 13, 148–159. https://doi.org/10.31025/2611-4135/2020.13999

34. Gupta, N., Yadav, K. K., Kumar, V., Kumar, S., Chadd, R. P., & Kumar, A. (2019). Trace elements in soil-vegetables interface: Translocation, bioaccumulation, toxicity and amelioration - A review. In Science of the Total Environment (Vol. 651, pp. 2927–2942). Elsevier B.V. https://doi.org/10.1016/j.scitotenv.2018.10.047

35. Hai, T., Alenizi, F. A., Alshahri, A. H., Chauhan, B. S., Metwally, A. S. M., & Almujibah, H. R. (2023). Energy and environmental analyses of a sustainable multi-generation municipal solid waste-to-energy integrated system for hydrogen production. Process Safety and Environmental Protection, 177, 307–321. https://doi.org/10.1016/j.psep.2023.06.030

‎

36. Hajam, Y. A., Kumar, R., & Kumar, A. (2023a). Environmental waste management strategies and vermi transformation for sustainable development. In Environmental Challenges (Vol. 13). Elsevier B.V. https://doi.org/10.1016/j.envc.2023.100747

37. Hajam, Y. A., Kumar, R., & Kumar, A. (2023b). Environmental waste management strategies and vermi transformation for sustainable development. In Environmental Challenges (Vol. 13). Elsevier B.V. https://doi.org/10.1016/j.envc.2023.100747

38. Han, M., Wu, Y., Sun, J., Geng, X., Gao, X., Zhou, T., & Lu, J. (2024).

Carbon feasibility of terminating plastic waste leakage by landfill mining: A case study based on practical projects in China. Science of the Total Environment, 906. https://doi.org/10.1016/j.scitotenv.2023.167461

39. Hassan, A., Pariatamby, A., Ahmed, A., Auta, H. S., & Hamid, F. S. (2019). Enhanced Bioremediation of Heavy Metal Contaminated Landfill Soil Using Filamentous Fungi Consortia: a Demonstration of Bioaugmentation Potential. Water, Air, and Soil Pollution, 230(9). https://doi.org/10.1007/s11270-019-4227-5

40. Hassan, A., Pariatamby, A., Ossai, I. C., Ahmed, A., Muda, M. A., Wen, T. Z., & Hamid, F. S. (2022). Bioaugmentation-assisted bioremediation and kinetics modelling of heavy metal-polluted landfill soil. International Journal of Environmental Science and Technology, 19(7), 6729–6754. https://doi.org/10.1007/s13762-021-03626-2

41. Hasthi, S., Budiati, L., & Setiadi, R. (2023). Study of Waste Management at the Jatibarang Landfill, Semarang City (pp. 102–111). https://doi.org/10.2991/978-2-38476-072-5_11

42. He, R., Sandoval-Reyes, M., Scott, I., Semeano, R., Ferrão, P., Matthews, S., & Small, M. J. (2022). Global knowledge base for municipal solid waste management: Framework development and application in waste generation prediction. Journal of Cleaner Production, 377. https://doi.org/10.1016/j.jclepro.2022.134501

43. Hogland, W., Katrantsiotis, C., & Sachpazidou, V. (2020). Baltic Phytoremediation - Soil remediation with plants. IOP Conference Series: Earth and Environmental Science, 578(1). https://doi.org/10.1088/1755-1315/578/1/012003

44. Höglund-Isaksson, L., Gómez-Sanabria, A., Klimont, Z., Rafaj, P., & Schöpp, W. (2020). Technical potentials and costs for reducing global anthropogenic methane emissions in the 2050 timeframe –results from the gains model. Environmental Research Communications, 2(2). https://doi.org/10.1088/2515-7620/ab7457

‎

45. Idowu, I. A., Atherton, W., Hashim, K., Kot, P., Alkhaddar, R., Alo, B. I., & Shaw, A. (2019). An analyses of the status of landfill classification systems in developing countries: Sub Saharan Africa landfill experiences. Waste Management, 87, 761–771. https://doi.org/10.1016/j.wasman.2019.03.011

46. Inventory of U.S. Greenhouse Gas Emissions and Sinks | US EPA. (n.d.). Retrieved September 29, 2023, from https://www.epa.gov/ghgemissions/inventory-us-greenhouse-gas-emissions-and-sinks

47. IPCC. (2019). 2019 Refinement to the 2006 IPCC Guidelines for National Greenhouse Gas Inventories. https://www.ipcc.ch/report/2019-refinement-to-the-2006-ipcc-guidelines-for-national-greenhouse-gas-inventories/

48. Istrate, I. R., Iribarren, D., Gálvez-Martos, J. L., & Dufour, J. (2020). Review of life-cycle environmental consequences of waste-to-energy solutions on the municipal solid waste management system. In Resources, Conservation and Recycling (Vol. 157). Elsevier B.V. https://doi.org/10.1016/j.resconrec.2020.104778

49. Jain, M., Kumar, A., & Kumar, A. (2023). Landfill mining: A review on material recovery and its utilization challenges. Process Safety and Environmental Protection, 169, 948–958. https://doi.org/10.1016/j.psep.2022.11.049

50. Jurado Zavaleta, M. A., Alcaraz, M. R., Peñaloza, L. G., Boemo, A., Cardozo, A., Tarcaya, G., Azcarate, S. M., & Goicoechea, H. C. (2021). Chemometric modeling for spatiotemporal characterization and self-depuration monitoring of surface water assessing the pollution sources impact of northern Argentina rivers. Microchemical Journal, 162. https://doi.org/10.1016/j.microc.2020.105841

51. Kabirifar, K., Mojtahedi, M., Wang, C., & Tam, V. W. Y. (2020). Construction and demolition waste management contributing factors coupled with reduce, reuse, and recycle strategies for effective waste management: A review. In Journal of Cleaner Production (Vol. 263). Elsevier Ltd. https://doi.org/10.1016/j.jclepro.2020.121265

52. Kanwar, P., Mina, U., Thakur, I. S., & Srivastava, S. (2023). Heavy metal phytoremediation by the novel prospect of microbes, nanotechnology, and genetic engineering for recovery and rehabilitation of landfill site. In Bioresource Technology Reports (Vol. 23). Elsevier Ltd. https://doi.org/10.1016/j.biteb.2023.101518

‎

53. Karimi, N. (2023). Assessing Global Waste Management: Alternatives to Landfilling in Different Waste Streams—A Scoping Review. Sustainability, 15(18), 13290. https://doi.org/10.3390/su151813290

54. Kaza, S., Yao, L., Bhada-Tata, P., & Van Woerden, F. (2018). What a waste 2.0: a global snapshot of solid waste management to 2050. https://doi.org/10.1596/978-1-4648-1329-0_ch6

55. Khan, A. H., López-Maldonado, E. A., Khan, N. A., Villarreal-Gómez, L. J., Munshi, F. M., Alsabhan, A. H., & Perveen, K. (2022). Current solid waste management strategies and energy recovery in developing countries

- State of art review. In Chemosphere (Vol. 291). Elsevier Ltd. https://doi.org/10.1016/j.chemosphere.2021.133088

56. Khan, S., Anjum, R., Raza, S. T., Ahmed Bazai, N., & Ihtisham, M. (2022). Technologies for municipal solid waste management: Current status, challenges, and future perspectives. Chemosphere, 288. https://doi.org/10.1016/j.chemosphere.2021.132403

57. Khapre, A., Khan, S. A., & Kumar, S. (2022). A laboratory-scale phytocover system for municipal solid waste landfills. Environmental Technology (United Kingdom), 43(24), 3670–3681. https://doi.org/10.1080/09593330.2021.1931470

58. Khatiwada, D., Golzar, F., Mainali, B., & Devendran, A. A. (2021). Circularity in the Management of Municipal Solid Waste - A Systematic Review. In Environmental and Climate Technologies (Vol. 25, Issue 1). Sciendo. https://doi.org/10.2478/rtuect-2021-0036

59. Kumar Tyagi, Vinay., & Ojha, C. S. P. (2023). Landfill Leachate Management. IWA Publishing.

60. Kurniawan, T. A., Liang, X., O’callaghan, E., Goh, H., Othman, M. H. D., Avtar, R., & Kusworo, T. D. (2022). Transformation of Solid Waste Management in China: Moving towards Sustainability through Digitalization-Based Circular Economy. In Sustainability (Switzerland) (Vol. 14, Issue 4). MDPI. https://doi.org/10.3390/su14042374

61. Lebreton, L., & Andrady, A. (2019). Future scenarios of global plastic waste generation and disposal. Palgrave Communications, 5(1). https://doi.org/10.1057/s41599-018-0212-7

62. Lee, H., Coulon, F., & Wagland, S. T. (2023). The influence of humic acid on metal(loid)s leaching in landfill leachate for enhancing landfill mining. Science of the Total Environment, 896.

https://doi.org/10.1016/j.scitotenv.2023.165250

63. Lee, S. Y., Sankaran, R., Chew, K. W., Tan, C. H., Krishnamoorthy, R., Chu, D.-T., & Show, P.-L. (2019). Waste to bioenergy: a review on the

‎

recent conversion technologies. BMC Energy, 1(1). https://doi.org/10.1186/s42500-019-0004-7

64. Li, X., Wang, L., & Ding, X. (2021). Textile supply chain waste management in China. Journal of Cleaner Production, 289. https://doi.org/10.1016/j.jclepro.2020.125147

65. Maalouf, A., & Mavropoulos, A. (2023). Re-assessing global municipal solid waste generation. Waste Management and Research, 41(4), 936–947. https://doi.org/10.1177/0734242X221074116

66. Malik, J. A. (2022). Advances in Bioremediation and Phytoremediation for Sustainable Soil Management. Springer.

67. Manikandan, S., Vickram, S., Sirohi, R., Subbaiya, R., Krishnan, R. Y., Karmegam, N., Sumathijones, C., Rajagopal, R., Chang, S. W., Ravindran, B., & Awasthi, M. K. (2023). Critical review of biochemical pathways to transformation of waste and biomass into bioenergy. In Bioresource Technology (Vol. 372). Elsevier Ltd. https://doi.org/10.1016/j.biortech.2023.128679

68. Marín-Beltrán, I., Demaria, F., Ofelio, C., Serra, L. M., Turiel, A., Ripple,

W. J., Mukul, S. A., & Costa, M. C. (2022). Scientists’ warning against the society of waste. In Science of the Total Environment (Vol. 811). Elsevier

B.V. https://doi.org/10.1016/j.scitotenv.2021.151359

69. Mekonnen, B., Haddis, A., & Zeine, W. (2020). Assessment of the Effect of Solid Waste Dump Site on Surrounding Soil and River Water Quality in Tepi Town, Southwest Ethiopia. Journal of Environmental and Public Health, 2020. https://doi.org/10.1155/2020/5157046

70. Mendoza, R. R., Menguins Da Lima, A. M., Aparecida, M., Pimentel, S., & Paulino Da Rocha, E. J. (2022). World Development and Generation of Waste. https://doi.org/10.21203/rs.3.rs-1413201/v1

71. Meyer-Dombard, D. R., Bogner, J. E., & Malas, J. (2020). A Review of Landfill Microbiology and Ecology: A Call for Modernization With ‘Next Generation’ Technology. In Frontiers in Microbiology (Vol. 11). Frontiers Media S.A. https://doi.org/10.3389/fmicb.2020.01127

72. Mohan, S., & Joseph, C. P. (2021). Potential Hazards due to Municipal Solid Waste Open Dumping in India. In Journal of the Indian Institute of Science (Vol. 101, Issue 4, pp. 523–536). Springer. https://doi.org/10.1007/s41745-021-00242-4

73. Molina-Peñate, E., Artola, A., & Sánchez, A. (2022). Organic municipal waste as feedstock for biorefineries: bioconversion technologies integration and challenges. In Reviews in Environmental Science and

‎

Biotechnology (Vol. 21, Issue 1, pp. 247–267). Springer Science and Business Media B.V. https://doi.org/10.1007/s11157-021-09605-w

74. Mor, S., & Ravindra, K. (2023). Municipal solid waste landfills in lower-and middle-income countries: Environmental impacts, challenges and sustainable management practices. In Process Safety and Environmental Protection (Vol. 174, pp. 510–530). Institution of Chemical Engineers. https://doi.org/10.1016/j.psep.2023.04.014

75. Morita, A. K. M., Ibelli-Bianco, C., Anache, J. A. A., Coutinho, J. V.,

Pelinson, N. S., Nobrega, J., Rosalem, L. M. P., Leite, C. M. C., Niviadonski, L. M., Manastella, C., & Wendland, E. (2021). Pollution threat to water and soil quality by dumpsites and non-sanitary landfills in Brazil: A review. In Waste Management (Vol. 131, pp. 163–176). Elsevier Ltd. https://doi.org/10.1016/j.wasman.2021.06.004

76. Mouhoun-Chouaki, S., Derridj, A., Tazdaït, D., & Salah-Tazdaït, R. (2019). A Study of the Impact of Municipal Solid Waste on Some Soil Physicochemical Properties: The Case of the Landfill of Ain-El-Hammam Municipality, Algeria. Applied and Environmental Soil Science, 2019. https://doi.org/10.1155/2019/3560456

77. Muksy, R., & Kolo, K. (2023). Experimental Observations and Assessment of Landfill Leachate Bioremediation by Autochthonous Fungi Species and their Effective Geoactivities. Journal of Ecological Engineering, 24(1), 312–327. https://doi.org/10.12911/22998993/156080

78. Nanda, S., & Berruti, F. (2021). Municipal solid waste management and landfilling technologies: a review. In Environmental Chemistry Letters (Vol. 19, Issue 2, pp. 1433–1456). Springer Science and Business Media Deutschland GmbH. https://doi.org/10.1007/s10311-020-01100-y

79. Naveenkumar, R., Iyyappan, J., Pravin, R., Kadry, S., Han, J., Sindhu, R., Awasthi, M. K., Rokhum, S. L., & Baskar, G. (2023). A strategic review on sustainable approaches in municipal solid waste management and energy recovery: Role of artificial intelligence, economic stability and life cycle assessment. In Bioresource Technology (Vol. 379). Elsevier Ltd. https://doi.org/10.1016/j.biortech.2023.129044

80. OECD. (2021). Towards a more resource-efficient and circular economy The role of the G20.

81. Pang, C. C., Lo, W. F., Yan, R. W. M., & Hau, B. C. H. (2020). Plant

community composition on landfill sites after multiple years of ecological restoration. Landscape Research, 45(4), 458–469. https://doi.org/10.1080/01426397.2019.1674266

‎

82. Parfitt, J., Croker, T., & Brockhaus, A. (2021). Global food loss and waste in primary production: A reassessment of its scale and significance. Sustainability (Switzerland), 13(21). https://doi.org/10.3390/su132112087

83. Parvin, F., & Tareq, S. M. (2021). Impact of landfill leachate contamination on surface and groundwater of Bangladesh: a systematic review and possible public health risks assessment. In Applied Water Science (Vol. 11, Issue 6). Springer Science and Business Media Deutschland GmbH. https://doi.org/10.1007/s13201-021-01431-3

84. Pasternak, G., Zaczek-Peplinska, J., Pasternak, K., Jóźwiak, J., Pasik, M., Koda, E., & Vaverková, M. D. (2023). Surface Monitoring of an MSW Landfill Based on Linear and Angular Measurements, TLS, and LIDAR UAV. Sensors, 23(4). https://doi.org/10.3390/s23041847

85. Pazoki, M., & Ghasemzadeh, R. (2020). Municipal Landfill Leachate Management. http://www.springer.com/series/3234

86. Pérez, V., Pérez, V., Pascual, A., Rodrigo, A., García Torreiro, M., Latorre-Sánchez, M., Coll Lozano, C., David-Moreno, A., Oliva-Dominguez, J. M., Serna-Maza, A., Herrero García, N., González Granados, I., Roldan-Aguayo, R., Ovejero-Roncero, D., Molto Marin, J. L., Smith, M., Musinovic, H., Raingué, A., Belard, L., … Muñoz, R. (2020). Integrated innovative biorefinery for the transformation of municipal solid waste into biobased products. In Waste Biorefinery: Integrating Biorefineries for Waste Valorisation (pp. 41–80). Elsevier. https://doi.org/10.1016/B978-0-12-818228-4.00002-2

87. Pires, A., & Martinho, G. (2019). Waste hierarchy index for circular economy in waste management. Waste Management, 95, 298–305. https://doi.org/10.1016/j.wasman.2019.06.014

88. Pitak, I., Denafas, G., Baltušnikas, A., Praspaliauskas, M., & Lukošiūtė, S.

I. (2023). Proposal for Implementation of Extraction Mechanism of Raw Materials during Landfill Mining and Its Application in Alternative Fuel Production. Sustainability (Switzerland), 15(5). https://doi.org/10.3390/su15054538

89. Pujara, Y., Govani, J., Patel, H. T., Pathak, P., Mashru, D., & Ganesh, P. S. (2023). Quantification of environmental impacts associated with municipal solid waste management in Rajkot city, India using Life Cycle Assessment. Environmental Advances, 12.

https://doi.org/10.1016/j.envadv.2023.100364

90. Qarahasanlou, A. N., Khanzadeh, D., Shahabi, R. S., & Basiri, M. H. (2022). Introducing sustainable development and reviewing environmental

‎

sustainability in the mining industry. Rudarsko Geolosko Naftni Zbornik, 37(4), 91–108. https://doi.org/10.17794/rgn.2022.4.8

91. Rafiq, A., Rasheed, A., Arslan, C., Tallat, U., & Siddique, M. (2018). Estimation of greenhouse gas emissions from Muhammad wala open dumping site of Faisalabad, Pakistan. Geology, Ecology, and Landscapes, 2(1), 45–50. https://doi.org/10.1080/24749508.2018.1452463

92. Ramos-Arcos, S. A., López-Martínez, S., Lagunas Rivera, S., González-Mondragón, E. G., de la Cruz Leyva, M. C., & Velázquez-Martínez, J. R. (2019). Phytoremediation of landfill leachate using vetiver (Chrysopogon zizanioides) and cattail (Typha latifolia). Applied Ecology and Environmental Research, 17(2), 2619–2630. https://doi.org/10.15666/aeer/1702_26192630

93. Robert, F. F., El Hadj Malick, K., Fatoumata, B., Absa, L., Cheikh, D., Mamadou, F., Aminata, T., & Mathilde, C. (2023). Environmental Impacts and Health Risks of Open Landfills in West African Countries: A Systematic Review of the Literature. Journal of Toxicology and Risk Assessment, 9(1). https://doi.org/10.23937/2572-4061.1510053

94. Robert, S., Luckins, N., & Menon, R. (2023). Quality deterioration of an Indian urban water source near an open dumping site. Water Practice and Technology, 18(5), 1284–1299. https://doi.org/10.2166/wpt.2023.056

95. Roy, D., & Tarafdar, A. (2022). Solid Waste Management and Landfill in High-Income Countries. In Circular Economy in Municipal Solid Waste Landfilling: Biomining & Leachate Treatment (pp. 1–23).

96. Saljnikov, E., Mueller, L., Lavrishchev, A., & Eulenstein, F. (2022). Advances in Understanding Soil Degradation Innovations in Landscape Research. https://link.springer.com/bookseries/16118

97. Scheutz, C., & Kjeldsen, P. (2019). Guidelines for landfill gas emission monitoring using the tracer gas dispersion method. Waste Management, 85, 351–360. https://doi.org/10.1016/j.wasman.2018.12.048

98. Sekhohola-dlamini, L. M., Keshinro, O. M., Masudi, W. L., & Cowan, A.

K. (2022). Elaboration of a Phytoremediation Strategy for Successful and Sustainable Rehabilitation of Disturbed and Degraded Land. Minerals,

12(2). https://doi.org/10.3390/min12020111

99. Selvarajan, R., Ogola, H., Kalu, C. M., Sibanda, T., & Obize, C. (2022). Bacterial Communities in Informal Dump Sites: A Rich Source of Unique Diversity and Functional Potential for Bioremediation Applications. Applied Sciences (Switzerland), 12(24). https://doi.org/10.3390/app122412862

‎

100. Sharma, K. D., & Jain, S. (2020). Municipal solid waste generation, composition, and management: the global scenario. Social Responsibility Journal, 16(6), 917-948.

101. Shi, J., Huang, W., Han, H., & Xu, C. (2021). Pollution control of wastewater from the coal chemical industry in China: Environmental management policy and technical standards. In Renewable and Sustainable Energy Reviews (Vol. 143). Elsevier Ltd. https://doi.org/10.1016/j.rser.2021.110883

102. Siddiqua, A., Hahladakis, J. N., & Al-Attiya, W. A. K. A. (2022). An overview of the environmental pollution and health effects associated with waste landfilling and open dumping. In Environmental Science and Pollution Research (Vol. 29, Issue 39, pp. 58514–58536). Springer Science and Business Media Deutschland GmbH. https://doi.org/10.1007/s11356-022-21578-z

103. Singh Rawat, E. S., Chetan Kumar, E., Soni, E. S., Yugal, E., & Prajapat,

K. (2020). Solid Waste Management: Treatment & Disposal process.

IJARIIE, 6(0), 2395–4396. www.ijariie.com

104. Singh, A., & Chandel, M. K. (2020). Effect of ageing on waste characteristics excavated from an Indian dumpsite and its potential valorisation. Process Safety and Environmental Protection, 134, 24–35. https://doi.org/10.1016/j.psep.2019.11.025

105. Smallwood, T. J., Robey, N. M., Liu, Y., Bowden, J. A., Tolaymat, T. M., Solo-Gabriele, H. M., & Townsend, T. G. (2023). Per- and polyfluoroalkyl substances (PFAS) distribution in landfill gas collection systems: leachate and gas condensate partitioning. Journal of Hazardous Materials, 448. https://doi.org/10.1016/j.jhazmat.2023.130926

106. Somani, M., Datta, M., Ramana, G. V., & Sreekrishnan, T. R. (2020). Contaminants in soil-like material recovered by landfill mining from five old dumps in India. Process Safety and Environmental Protection, 137, 82–

92. https://doi.org/10.1016/j.psep.2020.02.010

107. Song, U. (2018). Selecting plant species for landfill revegetation: A test of 10 native species on reclaimed soils. Journal of Ecology and Environment,

42(1). https://doi.org/10.1186/s41610-018-0089-9

108. Srivastava, R. K., Shetti, N. P., Reddy, K. R., & Aminabhavi, T. M. (2020). Sustainable energy from waste organic matters via efficient microbial processes. Science of the Total Environment, 722. https://doi.org/10.1016/j.scitotenv.2020.137927

109. Statius, C. (2019). Revegetation of the Completed Site. In Fundamentals of Site Remediation (pp. 407–437).

‎

110. Sughosh, P., Anusree, N., Prathima, B., & Sivakumar Babu, G. L. (2021). Sustainable Remediation of a Dumpsite. Indian Geotechnical Conference 2019, 65–76. http://www.springer.com/series/15087

111. Tallaki, M., Bracci, E., & Ievoli, R. (2023). Post-closure Cost Efficiency in Public Versus Private Landfills: The Case of Emilia-Romagna (Italy). Environmental Management, 72(4), 850–861. https://doi.org/10.1007/s00267-023-01809-w

112. Tamang, R. (2022). BIOREMEDIATION AS A SUSTAINABLE WASTE MANAGEMENT TECHNIQUE (pp. 282–290).

https://www.researchgate.net/publication/370221123

113. URL 1 A World of Waste (Statista) https://www.statista.com/chart/18732/waste-generated-country/. Accessed 12 November 2023

114. URL 2 The Waste Hierarchy (NSW EPA)

115. https://www.epa.nsw.gov.au/your-environment/recycling-and-reuse/warr-strategy/the-waste-hierarchy#:~:text=Waste%20hierarchy.,energy%3B%20treat%3B%20dis pose%20of%20waste. Accessed 12 November 2023

116. U.S. Environmental Protection Agency (US EPA). (2012). A Citizen’s Guide to Capping What Is Capping? www.cluin.org/products/

117. Ugwu, C. O., Ozoegwu, C. G., Ozor, P. A., Agwu, N., & Mbohwa, C. (2021). Waste reduction and utilization strategies to improve municipal solid waste management on Nigerian campuses. Fuel Communications, 9, 100025. https://doi.org/10.1016/j.jfueco.2021.100025

118. ULUSOY, K., DOĞAN-SAĞLAMTİMUR, N., SEKUŁA, P. M., &

STERNIK, A. (2023). Waste Classification and Separation Practices from Türkiye and Selected Countries of the World. Environmental Research and Technology. https://doi.org/10.35208/ert.1252594

119. United Nations Environment Programme (UNEP). (2015). Global waste management outlook.

120. Usmani, Z., Kumar, V., Varjani, S., Gupta, P., Rani, R., & Chandra, A. (2020). Municipal solid waste to clean energy system: A contribution toward sustainable development. In Current Developments in Biotechnology and Bioengineering: Resource Recovery from Wastes (pp. 217–231). Elsevier. https://doi.org/10.1016/B978-0-444-64321-6.00011-2

121. Wen, Y., Zhao, Y., Guan, Z., & Zhang, X. (2023). Remodeling of Abandoned Land: A Review of Landscape Regeneration and the Reconstruction of Urban Landfill Sites. In Sustainability (Switzerland)

‎

(Vol. 15, Issue 14). Multidisciplinary Digital Publishing Institute (MDPI). https://doi.org/10.3390/su151410810

122. Wong, C. L. Y., & Zawadzki, W. (2023). Emissions rate measurement with flow modelling to optimize landfill gas collection from horizontal collectors. Waste Management, 157, 199–209. https://doi.org/10.1016/j.wasman.2022.12.018

123. Yang, M., Chen, L., Wang, J., Msigwa, G., Osman, A. I., Fawzy, S., Rooney, D. W., & Yap, P. S. (2023). Circular economy strategies for combating climate change and other environmental issues. In Environmental Chemistry Letters (Vol. 21, Issue 1, pp. 55–80). Springer Science and Business Media Deutschland GmbH. https://doi.org/10.1007/s10311-022-01499-6

124. Zahari, M., Jaafar, I., Ismail, S., Abu Amr, S. S., Aziz, H. A., & Hung, Y.

T. (2022). Landfill After-Care Management Plan. In Solid Waste Engineering and Management (Vol. 24, pp. 659–706). http://www.springer.com/series/7645

125. Zari, M., Smith, R., Wright, C., & Ferrari, R. (2022). Health and environmental impact assessment of landfill mining activities: A case study in Norfolk, UK. Heliyon, 8(11). https://doi.org/10.1016/j.heliyon.2022.e11594

126. Zhang, J., Zhang, J. min, Xing, B., Liu, G. dong, & Liang, Y. (2021). Study on the effect of municipal solid landfills on groundwater by combining the models of variable leakage rate, leachate concentration, and contaminant solute transport. Journal of Environmental Management, 292. https://doi.org/10.1016/j.jenvman.2021.112815

127. Zoungrana, A., Hasnine, M. T., & Yuan, Q. (2022). Landfill Mining: Significance, Operation and Global Perspectives. In Circular Economy in Municipal Solid Waste Landfilling: Biomining & Leachate Treatment (pp. 25–45).